Félagssálfræði beinist að því að skilja félagslega hegðun einstaklinga á grundvelli sérkenna einstaklinga (persónuleiki - hugsanaferli) og ytri áhrif hins félagslega umhverfis.
Aðstaðan (situation) er okkar grunnur. Félagssálfræðin fléttar saman: einstaklinginn (einstaklingssálfræði, líffræði), samskipti (tungumál og tákn), félagslegar formgerðir (efnahagur,
stéttir, stjórnmál, menning, kyn, kynþáttur). Kjarnaspurningar - snúast um áhrif einstaklinga og hópa á hvorn annan: áhrif eins einstaklings á annan, áhrif hópa á einstaklinga, áhrif
einstaklinga á hópinn, áhrif hóps á annan hóp og loks áhrif félagslegs samhengis og samfélagsgerðar á bæði einstaklinga og hópa. Til að skýra þessi fyrirbæri hafa verið þróuð
mismunandi kenningarleg sjónarhorn. Táknræn samskiptahyggja (Symbolic Interactionism) leggur áherslu á að mannlegt eðli og samfélag séu mótuð af táknrænum
samskiptum (symbolic communication). Hún byggist á þremur forsendum Blumer (1969): við bregðumst við hlutum út frá merkingu sem þeir hafa fyrir okkur, merkingar verða til í
samskiptum við aðra og þær geta breyst í gegnum samskipti. Hugtök eins og hlutverk (roles), sjálfsmynd (identity) og speglunarsjálf (looking-glass self) eru miðlæg í þessu
sjónarhorni. Annað sjónarhorn er hópaferli (Group Processes), sem rannsakar hvernig einstaklingar hafa áhrif á hópa og öfugt. Þar eru lykilhugtök félagsleg skipti (social
exchange), sem vísa til samskipta byggðra á umbun og kostnaði, og staða og væntingar (status and expectations), sem varpa ljósi á ójöfnuð í samskiptum. Félagsgerð og
persónuleiki (Social Structure and Personality) skoðar hvernig samfélagsleg staða, svo sem stétt, kyn eða þjóðerni, mótar persónuleika og líðan. Hugrænar kenningar
(Cognitive Perspectives) beina sjónum að því hvernig fólk vinnur úr upplýsingum og skapar merkingu með hugrænum ferlum, t.d. í gegnum skemu (schemas) eða tvöferla-líkön
(dual-process models). Loks hafa þróunarkenningar (Evolutionary Theory) bent á að félagsleg hegðun sé að hluta til afurð þróunar, sem þjónar því að hámarka lífsafkomu og
æxlun, og geti útskýrt fyrirbæri á borð við samvinnu (cooperation), árásargirni (aggression) og kynhegðun (mating behavior). Hvert sjónarhorn hefur bæði styrkleika og takmarkanir.
Táknræn samskiptahyggja er öflug til að skýra merkingu og sjálfsmynd, en síður til að greina átök og hagsmuni. Hópaferli veitir innsýn í skipulag og samskipti, en leggur stundum of
mikla áherslu á tilraunir. Félagsgerð og persónuleiki er gagnlegt til að sýna áhrif samfélagsgerðar, en nær ekki alltaf yfir smáatriði daglegra samskipta. Hugrænar kenningar skýra vel
skynjun og ákvarðanatöku, en geta vanrækt víðara félagslegt samhengi. Þróunarkenningar skýra grundvallarhegðun en hafa verið gagnrýndar fyrir ofureinföldun. Til að ná
markmiðum sínum nýtir félagssálfræði vísindalegar aðferðir (scientific methods). Markmið rannsóknar eru að lýsa félagslegri hegðun, útskýra orsakir hennar, spá fyrir um hana og í
sumum tilfellum hafa áhrif á hana. Vísindaleg rannsókn einkennist af kerfisbundnum athugunum (systematic observation), tilgátum (hypotheses) og áreiðanlegu réttmæti (validity).
Hér skiptir máli að greina á milli innra réttmætis (internal validity), sem tryggir að orsakasamband sé raunverulegt innan rannsóknarinnar, og ytra réttmætis (external validity), sem
snýst um hvort niðurstöður gildi utan rannsóknaraðstæðna. 2 gerðir félagssálfr.? - einstaklingsmiðuð beinist að samskiptum fárra (micro) og einkennist af tilraunum í
rannsóknarstofum. Samfélagsleg (félagsfr. leg) beinist að gagnverkandi sambandi einstaklinga og samfélaga. Félagslegar birtingarmyndir. Tengsl félagsfr. og félagssálfr.. - misjöfn
eftir löndum (veikari í evrópu heldur en usa). Edward A. Ross (bandarískur félagsfr.) skrifaði fyrstu kennslubókina, Social Psychology (1908). American Sociological Association
gefur út eitt mikilvægasta tímaritið, Social Psychology Quarterly. Cooley, Mead og Goffman í usa. Joachim Israel, Johan Aspelund og Martin Berg í svíþjóð. Einstaklingur og
samfélag - samfélagið er til á undan okkur. Byrjar að móta okkur í móðurkviði. 3 mikilvægustu mótunarþættir tilveru okkar eru þættir sem við ráðum engu um; hvenær og hvar við
fæðumst og hverjir foreldrar okkar eru. Hver einstaklingur er brennipunktur allra fyrri félagslegra tengsla. Við lærum hver við erum með því að sjá okkur með augum annarra.
Upphaf - við aldamótin 1900 (1898 - 1908?). Ein fyrsta tilraunin 1898. Rannsóknir byggja á úrtökum (samples) sem eru dregin úr þýði (population). Til að tryggja alhæfingargildi
er mikilvægt að beita slembivali (random sampling). Helstu aðferðir eru kannanir (surveys), sem felast í spurningalistum eða viðtölum; dagbókarannsóknir (diary research), þar sem
þátttakendur skrá hegðun sína í rauntíma; og tilraunir (experiments), þar sem rannsakendur stjórna frumbreytu (independent variable) og mæla fylgibreytu (dependent variable) til að
prófa orsakatengsl. Tilraunir hafa hátt innra réttmæti en stundum lágt ytra réttmæti, þar sem aðstæður geta verið óraunhæfar. Einnig eru notaðar eigindlegar aðferðir (qualitative
methods) eins og þátttökuathuganir og viðtöl, sem veita dýpri innsýn í reynslu þátttakenda. Í samanburði má segja að magnbundnar aðferðir (quantitative) henti fyrir stærri hópa og
tölfræðilega greiningu, en eigindlegar aðferðir (qualitative) gefi meiri innsýn í smærri hópa og flóknari merkingu. Safngreining (meta-analysis) sameinar niðurstöður margra
rannsókna til að draga ályktanir á breiðari grundvelli. Allar rannsóknir verða þó að taka mið af siðferðilegum álitamálum (ethical issues). Rannsakendur verða að forðast að valda
þátttakendum skaða (harm), tryggja upplýst samþykki (informed consent), vernda trúnað (confidentiality) og virða rétt fólks til að draga sig úr rannsókn (right to withdraw). Frægar
rannsóknir eins og hlýðnitilraun Milgrams (Obedience Study), þar sem þátttakendur töldu sig vera að gefa öðrum raflost, og Stanford fangelsistilraunin (Stanford Prison Experiment),
sem sýndi áhrif aðstæðna á hegðun, hafa vakið miklar siðferðislegar spurningar. Duchenne bros:Duchenne bros er alvöru, ekta bros þar sem bæði munnur og augnsvæði dragast
saman. Það felur í sér virkjun á bæði zygomatic major og orbicularis oculi vöðvum. Þetta bros er talið vera sönn vísbending um gleði, andstætt „félagslegu brosi“ sem felur aðeins í
sér munninn. Fegrun (Idealization, Goffman): Goffman taldi að einstaklingar „fegruðu“ frammistöðu sína í félagslegum samskiptum, þ.e. sýndu sig í betra ljósi en raunveruleikinn
væri. Þetta er hluti af ímyndastjórnun þar sem fólk sýnir aðra útgáfu af sér til að passa væntingar hópsins. Svæði (Regions, Goffman): Samkvæmt Goffman eru félagslegar aðstæður
skipulagðar í „svæði“: framhlið (front stage) þar sem fólk framkvæmir hlutverk sitt fyrir aðra, og bakhlið (back stage) þar sem það getur slakað á og sleppt sýndarmennsku.
Framhlið (Front, Goffman): Framhliðin er sá hluti frammistöðu sem við sýnum öðrum. Hún felur í sér útlit, hegðun og stillingu sem er ætlað að skapa ákveðna ímynd í augum
áhorfenda. Rangfærslur (Misrepresentation, Goffman): Rangfærslur eiga sér stað þegar einstaklingar vísvitandi gefa ranga mynd af sjálfum sér í samskiptum, annaðhvort til að
hylja veikleika eða til að öðlast yfirburði. Sex sammannlegar tilfinningatjáningar (Six universal facial expressions): Darwin og síðar Paul Ekman sýndu fram á að sex
tilfinningatjáningar eru alheimslegar: gleði, reiði, sorg, ótti, undrun og viðbjóður. Þær birtast með sama svipbrigðum í öllum menningarheimum. Lið (Teams, Goffman): Í
samskiptum vinna einstaklingar oft sem lið til að viðhalda sameiginlegri frammistöðu. Þeir styðja hver annan í því að halda uppi „leikriti“ gagnvart áhorfendum. Implicit
Associations Test (IAT): IAT mælir ómeðvitaðar tengingar sem fólk gerir milli hugtaka, t.d. milli kynþátta og jákvæðra/neikvæðra orða. Prófið sýnir að fólk getur haft staðalmyndir
og fordóma sem það er ekki meðvitað um. Vitsmunalegt ósamræmi (Cognitive Dissonance): Kenning Festinger segir að ósamræmi milli viðhorfa og hegðunar valdi vanlíðan sem
hvetur til breytinga. T.d. ef reykingamaður veit að reykingar eru skaðlegar getur hann annað hvort hætt eða réttlætt hegðunina. Skipulag (Schema): Skemu eru hugræn formgerð sem
hjálpa fólki að skilja og skipuleggja heiminn. Þau gera okkur kleift að flokka upplýsingar en geta líka leitt til staðalmynda og skekkja í skynjun. Innri og ytri eignun (Attribution):
Við skýrum hegðun annarra annaðhvort með innri eignun (dispositional attribution), sem vísar til persónulegra einkenna, eða ytri eignun (situational attribution), sem vísar til
aðstæðna. Reflexive self: Reflexive self er hæfni einstaklings til að hugleiða og meta sjálfan sig. Sjálfið verður bæði aðili sem framkvæmir og viðfang sem er skoðað, sem gerir
sjálfsskilning mögulegan. Adverse Childhood Experience Study (ACE Study): ACE-rannsóknin sýndi að neikvæð bernskureynsla, svo sem ofbeldi eða vanræksla, tengist aukinni
áhættu á heilsufarsvandamálum og félagslegum vanda síðar á ævinni. Menningarbundinn munur á sjálfsvitund (Cultural differences in self-construal): Í vestrænum
samfélögum ríkir einstaklingsbundið sjálf (independent self), þar sem sjálfið er séð sem sjálfstætt. Í mörgum austurlenskum menningarheimum er hins vegar áhersla á tengsl
(interdependent self), þar sem sjálfið er skilgreint í gegnum hópinn. Sjálfsmeðvitund (Self-Awareness): Sjálfsmeðvitund er þegar einstaklingur beinir athygli sinni að sjálfum sér og hugsar um hvernig hann birtist öðrum. Hún getur aukið siðferðilega hegðun en líka valdið kvíða.
Mead og félagslega sjálfið (Social Self): Mead taldi að sjálfið verði til í samskiptum. Í gegnum hlutverkaupptöku lærir einstaklingur að sjá sig með augum annarra, og þannig
mótast félagslega sjálfið. Efling félagslegs sjálfs (Development of the social self): Samkvæmt Mead þróast sjálfið í þrem stigum: leikstig (play stage), þar sem börn herma eftir
hlutverkum; leikjastig (game stage), þar sem þau skilja reglur og samhæfingu; og að lokum almennur annar (generalized other), þar sem þau taka upp sjónarhorn samfélagsins í
heild.Þrjár eignunarskekkjur (Attribution biases): Grundvallareignunarskekkja (fundamental attribution error): ofmat á innri orsökum hegðunar annarra.
Leikara–áhorfendaskekkja (actor–observer bias): við skýrum eigin hegðun með aðstæðum en annarra með persónuleika. Sjálfhverf skekkja (self
-serving bias): við eignum okkur heiðurinn af árangri en kennum aðstæðum um mistök. Staðalmyndir (Stereotypes): Staðalmyndir eru einfaldar og oft rangar hugmyndir um hópa.
Þær spara hugræna vinnu en geta leitt til fordóma og mismununar. Tilurð viðhorfa fjórar leiðir (Formation of Attitudes): Viðhorf geta myndast með: Beinni reynslu (direct
experience). Félagsnámi (social learning). Samsömun (identification) við mikilvæga aðila eða hópa. Upplýsingamiðlun (information exposure). Expressions given, expressions
given off (Goffman): „Expressions given“ eru meðvituð skilaboð sem við viljum koma á framfæri. „Expressions given off“ eru ómeðvituð merki sem aðrir lesa úr hegðun okkar,
eins og líkamsmál eða hik. Fjórar megingerðir táknrænna samskipta annarra en tungumálsins (Nonverbal Communication): Líkamstjáning (kinesics) – svipbrigði, látbragð,
líkamsstaða. Raddbeiting (paralinguistics) – tónn, hraði, áherslur. Nálægð og snerting (proxemics & haptics) – fjarlægð, líkamssnerting. Umhverfisleg merki (physical
appearance & artifacts) – klæðnaður, hlutir og rými sem gefa til kynna stöðu eða sjálfsmynd.